Të kuptosh modelet e lidhjes emocionale

Nuk bëhet fjalë për t’i vënë vetes një etiketë

Interneti e ktheu teorinë e lidhjes emocionale në një kuiz personaliteti. “Kam lidhje ankthioze.” “Ai është shmangës.” Njerëzit i përdorin etiketat si shenja horoskopi, sikur emërtimi i modelit të ishte e njëjta gjë me të kuptuarit e tij. Nuk është.

Modelet e lidhjes emocionale nuk janë identitete të pandryshueshme. Janë strategji që sistemi yt nervor i zhvilloi si përgjigje ndaj marrëdhënieve të tua më të hershme. Një fëmijë që kërkoi afërsi te kujdestari dhe mori ngrohtësi mësoi: “Është e sigurt të kesh nevojë për dikë.” Një fëmijë që kërkoi afërsi dhe nuk mori asgjë mësoi: “Të kesh nevojë për njerëzit është e rrezikshme.” Një fëmijë që kërkoi afërsi dhe herë mori përgjigje e herë u ndëshkua mësoi: “Dashuria është e paparashikueshme dhe duhet të qëndroj vigjilent.”

Këto nuk janë zgjedhje. Janë përshtatje. Dhe kishin kuptim në atë kohë. Problemi është se sistemi yt nervor vazhdon të përdorë programin e kohës kur ishe dy vjeç, ndërsa ti përpiqesh të ndërtosh marrëdhënie mes të rriturve me të.

Qëllimi i të kuptuarit të lidhjes emocionale nuk është ta fusësh veten në një kuti. Është ta shohësh kutinë ku je tashmë, që të fillosh të ndërtosh një derë.

Katër modelet e lidhjes emocionale

Lidhja e sigurt. Ndihesh rehat me afërsinë dhe me pavarësinë. Mund ta kërkosh atë që të nevojitet pa ankth. Mund t’i japësh tjetrit hapësirë pa panik. Kur lind konflikt, i afrohesh me pritshmërinë se mund të zgjidhet. Beson se marrëdhëniet mund t’u mbijetojnë mospajtimeve. Këtë nuk e fitove thjesht nga fati. E fitove sepse një kujdestar ishte vazhdimisht i pranishëm, u përgjigjej nevojave të tua dhe e riparonte marrëdhënien kur gabonte. Afërsisht 50 deri në 60 për qind e të rriturve kanë një model kryesisht të sigurt.

Lidhja ankthioze. Ke nevojë për afërsi që të ndihesh i sigurt. Largësia ndihet si braktisje. Je tepër vigjilent ndaj shenjave të tërheqjes dhe, kur i ndien, e kërkon tjetrin edhe më shumë. Dërgon sërish mesazh. Pyet nëse diçka nuk shkon. Ke nevojë për siguri dhe pastaj ke nevojë të të sigurojnë për vetë atë siguri. Monologu yt i brendshëm në marrëdhënie është: “A po largohet? A bëra diçka gabim? A më do ende?” Ky model zhvillohet kur kujdestari nuk ishte i qëndrueshëm. Herë i pranishëm, herë jo. Nuk e dije kurrë cilin version do të gjeje, ndaj mësove të kapeshe pas çasteve kur ishte i pranishëm dhe të të kapte paniku gjatë mungesave.

Lidhja shmangëse. Ke nevojë për hapësirë që të ndihesh i sigurt. Afërsia ndihet si mbytje. Kur dikush afrohet tepër, ti tërhiqesh. E vlerëson pavarësinë, ndonjëherë deri në izolim. E ke të vështirë t’i shprehësh nevojat, sepse shprehja e tyre do të thotë të varesh nga dikush, varësia nga dikush nënkupton cenueshmëri dhe cenueshmëria është pikërisht ajo që e ke shmangur gjithë jetën. Monologu yt i brendshëm është: “Më duhet hapësirë. Kjo është tepër. Mund t’ia dal vetë.” Ky model zhvillohet kur kujdestari ishte emocionalisht i papranishëm. Kërkove ngushëllim dhe nuk e gjete. Kështu mësove të mos e kërkosh më.

Lidhja e çorganizuar. E dëshiron afërsinë me dëshpërim dhe njëkohësisht të tmerron. U afrohesh njerëzve dhe pastaj i shtyn larg. Hapesh dhe pastaj mbyllesh. Marrëdhëniet të duken kaotike sepse përvoja jote e brendshme është kaotike. Personi nga i cili kërkon ngushëllim është edhe personi që të duket i rrezikshëm. Ky model zhvillohet kur kujdestari ishte njëkohësisht burim ngushëllimi dhe burim frike. Abuzim, neglizhim i rëndë ose një kujdestar me traumën e vet të pazgjidhur. Fëmija nuk e zgjidh dot kundërshtinë: “Kam nevojë për ty dhe ti më lëndon.” Prandaj zhvillon një model pa një strategji koherente.

Si shfaqen modelet në marrëdhëniet reale

Teoria e lidhjes emocionale nuk është e dobishme thjesht si abstraksion. Është e dobishme kur e sheh si e drejton jetën tënde reale.

Modeli ankthioz në veprim:

• Partneri kthehet në shtëpi i heshtur dhe truri yt thotë menjëherë: “Është i zemëruar me mua.”
• Nuk i përgjigjet mesazhit për dy orë dhe ti ke hartuar në mendje tre skenarë të mundshëm ndarjeje.
• Pas një dite të mirë së bashku, ndien një valë ankthi sepse “kjo është tepër e mirë për të zgjatur”.
• I sakrifikon nevojat për të shmangur konfliktin, sepse konflikti ndihet si fillimi i fundit.

Modeli shmangës në veprim:

• Partneri thotë “Të dua” dhe diçka brenda teje shtrëngohet në vend që të hapet.
• Pas një fundjave së bashku, të duhet një ditë vetëm që “të rimarrësh veten”. Jo si parapëlqim, por si nevojë mbijetese.
• Kur partneri qan, instinkti yt i parë është ta rregullosh situatën ose të dalësh nga dhoma. Të qëndrosh me dhimbjen e tij të duket e padurueshme.
• I ke përfunduar marrëdhëniet pikërisht kur fillonin të bëheshin të vërteta. Jo sepse diçka nuk shkonte, por sepse vetë afërsia ndihej si kërcënim.

Modeli i çorganizuar në veprim:

• I tregove gjithçka për jetën tënde në takimin e tretë dhe pastaj u zhduke për një javë.
• E dëshiron intimitetin dhe pastaj ndihesh i zënë në kurth sapo e ke.
• Marrëdhëniet e tua kalojnë nga afërsia e fortë te tërheqja e papritur dhe asnjëra gjendje nuk ndihet e qëndrueshme.
• Ndonjëherë ndihesh si dy njerëz të ndryshëm brenda së njëjtës marrëdhënie.

Nëse e njohe veten në këto, mirë. Ndryshimi fillon te njohja.

Kurthi mes lidhjes ankthioze dhe asaj shmangëse

Kjo është dinamika më e zakonshme dhe më e dhimbshme e marrëdhënieve. Personi me model ankthioz dhe ai me model shmangës e gjejnë njëri-tjetrin me një rregullsi të habitshme. Nuk është rastësi. Është një plagë që njeh homologen e vet.

Si fillon: Personi me model shmangës ndihet i sigurt sepse ai me model ankthioz e bën gjithë punën emocionale. Personi me model ankthioz ndihet i zgjedhur sepse ai me model shmangës është një sfidë për t’u fituar. Të dy ndiejnë tërheqje. Ajo që po ndiejnë realisht është aktivizimi i plagës së tyre.

Si zhvillohet: Personi me model ankthioz kërkon afërsi. Ai me model shmangës tërhiqet. I pari kërkon edhe më shumë afërsi. I dyti tërhiqet edhe më shumë. Personin me model ankthioz e kap paniku dhe ose proteston me zë të lartë, ose hesht si strategji. Personi me model shmangës ndihet i mbytur dhe mbyllet plotësisht. Të dy vuajnë. Asnjëri nuk ndihet i kuptuar.

Pjesa e pamëshirshme: Kur personi me model ankthioz më në fund dorëzohet dhe fillon të largohet, ai me model shmangës papritur ndihet mjaftueshëm i sigurt për t’u afruar. I pari ndihet i lehtësuar dhe hapet sërish. I dyti e ndien afërsinë dhe tërhiqet. Cikli rifillon. Kjo mund të vazhdojë për vite.

Që të ndërpritet cikli, duhet ta shohin të dy:

• Personi me model ankthioz duhet të mësojë ta qetësojë veten në vend që ta kërkojë vazhdimisht tjetrin. Të qëndrojë me parehatinë e largësisë pa e barazuar atë me katastrofën.
• Personi me model shmangës duhet të mësojë të qëndrojë në vend që të tërhiqet. Ta durojë afërsinë pa e barazuar atë me mbytjen.
• Të dy duhet të kuptojnë se partneri nuk është armiku. Partneri është një person me një plagë tjetër, që i përgjigjet një frike tjetër, me një strategji tjetër mbijetese.

Kjo dinamikë ndryshon vetëm kur të paktën njëri pushon së ndjekuri të njëjtin vallëzim. Zakonisht kjo do të thotë të kërkosh ndihmë. Jo sepse je i dëmtuar, por sepse modeli është më i madh se vullneti yt.

Inventari i lidhjes emocionale: harta e modelit tënd

Nuk mjafton ta njohësh teorikisht stilin tënd të lidhjes emocionale. Duhet të hartosh si funksionon në jetën tënde konkrete, me sinjalet e tua të veçanta nxitëse.

Përgjigju me sinqeritet:

Kur partneri tërhiqet, shtysa jote e parë është:

• (a) Të flasësh me qetësi kur është koha e duhur. (Model i sigurt)
• (b) Ta kërkosh. T’i shkruash. Ta telefonosh. Të kesh nevojë për siguri të menjëhershme. (Model ankthioz)
• (c) Të ndihesh i lehtësuar dhe ta shijosh hapësirën. (Model shmangës)
• (d) Ta kërkosh dhe pastaj papritur të tërhiqesh vetë. (Model i çorganizuar)

Kur dikush të thotë nga zemra “Të dua” dhe e mendon vërtet, ndihesh:

• (a) Ngrohtë. Mirënjohës. I lidhur me të. (Model i sigurt)
• (b) I lehtësuar, me pyetjen “Po a më do vërtet?” (Model ankthioz)
• (c) Në siklet. I zënë në kurth. Me nevojën për të krijuar largësi. (Model shmangës)
• (d) I tmerruar dhe njëkohësisht i dëshpëruar për atë dashuri. (Model i çorganizuar)

Pas konfliktit, zakonisht:

• (a) Kërkon ta riparosh marrëdhënien dhe të rilidhesh. (Model i sigurt)
• (b) Mendon pa pushim çfarë do të thotë për marrëdhënien. (Model ankthioz)
• (c) Ke nevojë për mjaft kohë vetëm dhe mund të shkëputesh mendërisht nga marrëdhënia. (Model shmangës)
• (d) Luhatesh mes dëshirës për ta rregulluar me urgjencë dhe dëshirës për t’u larguar plotësisht. (Model i çorganizuar)

Modeli yt mund të mos jetë i pastër. Shumica e njerëzve anojnë në një drejtim, por kanë elemente të modeleve të tjera, sidomos nën stres. Qëllimi nuk është një etiketë e pastër. Është vetëdija. Kur e sheh aktivizimin e modelit në kohë reale, ke një zgjedhje që nuk e kishe më parë.

Lidhja e sigurt e ndërtuar më vonë

Ja pjesa më e rëndësishme: modeli yt i lidhjes emocionale nuk është fati yt. Kërkimet për lidhjen emocionale tregojnë se njerëzit mund të lëvizin drejt sigurisë në çdo moshë. Kjo quhet lidhje e sigurt e ndërtuar më vonë dhe është një nga gjetjet më shpresëdhënëse në gjithë psikologjinë.

Siguria e ndërtuar më vonë do të thotë: Nuk të është dhënë një themel i sigurt në fëmijëri, por përmes përpjekjes së vetëdijshme, terapisë dhe marrëdhënieve të shëndetshme, e ndërtove vetë. Sistemi yt nervor mësoi një model të ri. Jo në mënyrë të përsosur. Jo pa rikthime prapa. Por, në thelb, e ndryshove mënyrën si lidhesh emocionalisht.

Çfarë e ndërton sigurinë e fituar më vonë:

• Një marrëdhënie me një person me model të sigurt. Marrëdhënia me dikë që është vazhdimisht i pranishëm, përgjigjet dhe nuk të kërcënon, e riformëson sistemin tënd nervor me kalimin e kohës. Ky mund të jetë partneri, një terapist, një mentor ose një mik i afërt. Çelësi është qëndrueshmëria. Sistemit tënd nervor i duhen prova të përsëritura se kërkesa për afërsi do të pritet me ngrohtësi.
• T’i japësh kuptim historisë sate. Kërkimet tregojnë se parashikuesi më i mirë i një lidhjeje të sigurt nuk është ajo që të ka ndodhur në fëmijëri, por nëse i ke dhënë kuptim asaj që ndodhi. Njerëzit që mund ta tregojnë fëmijërinë në mënyrë të lidhur, duke pranuar si dhimbjen, ashtu edhe ndikimin e saj pa u mbingarkuar prej saj, priren të funksionojnë me siguri pavarësisht përvojës së hershme.
• Ushtrimi i sjelljeve të sigurta. Siguria nuk është thjesht diçka që e ndien. Është diçka që e bën. Të komunikosh drejtpërdrejt në vend që të japësh shenja të tërthorta. Të qëndrosh me parehatinë në vend që të ikësh. T’i besosh procesit në vend që ta kontrollosh rezultatin. Ta riparosh marrëdhënien pas konfliktit në vend që ta shmangësh ose të mbyllesh ndaj komunikimit. Çdo veprim i sigurt e përforcon rrugën nervore.
• Vetërregullimi. Themeli i lidhjes së sigurt është aftësia për ta rregulluar sistemin tënd nervor. Nëse nuk mund ta qetësosh veten, gjithmonë do të varesh nga dikush tjetër që ta bëjë për ty. Kjo nuk është lidhje. Është t’ia lësh tjetrit qëndrueshmërinë tënde. Ndërto fillimisht aftësinë tënde për vetërregullim. Pastaj lidhu nga një gjendje plotësie, jo nevoje.

Nuk e zgjodhe modelin tënd të lidhjes emocionale. Por mund të zgjedhësh çfarë bën me të. Fëmija nuk kishte mundësi zgjedhjeje. I rrituri ka.

Biseda për riparimin e marrëdhënies

Plagët e lidhjes emocionale nuk shërohen në izolim. Shërohen në marrëdhënie. Dhe çasti më i fuqishëm në çdo marrëdhënie është riparimi i saj.

Riparimi është ajo që ndodh pas çarjes. Pas grindjes, tërheqjes, keqkuptimit, lëndimit. Është çasti kur njëri thotë: “Kjo shkoi keq. Më lër të rikthehem dhe ta rregulloj.”

Si tingëllon riparimi:

• “U tërhoqa dje dhe e di se kjo ta nxiti frikën. Tani jam këtu. Nuk do të shkoj askund.”
• “Isha në ankth dhe të mbulova me mesazhe. Ai ishte modeli im, jo faji yt. Po punoj me të.”
• “U mbylla gjatë grindjes. Isha i mbingarkuar. Dua t’i rikthehem tani që e kam rregulluar gjendjen time.”
• “Thashë diçka lënduese. Kisha frikë. Kjo nuk është justifikim, vetëm kontekst. Më fal.”

Pse riparimi ka më shumë rëndësi se përsosmëria: Nuk do të lidhesh kurrë në mënyrë të përsosur. Do të të aktivizohen reagime. Do të biesh në modelet e vjetra. Do t’i lëndosh njerëzit që do. Ky nuk është dështim. Është të jesh njeri. Ajo që i dallon marrëdhëniet e sigurta nga të pasigurtat nuk është mungesa e çarjeve. Është prania e riparimit.

Një marrëdhënie ku të dy krijojnë çarje dhe i riparojnë është më e fortë se një ku asnjëri nuk bën kurrë gabim. Sepse riparimi ndërton diçka që përsosmëria nuk mund ta ndërtojë kurrë: besimin se marrëdhënia mund t’i mbijetojë papërsosmërisë.

Nuk ke nevojë të jesh krejtësisht i sigurt. Duhet të jesh i gatshëm të rikthehesh. Të thuash: “E shoh çfarë bëra. E shoh si u prit. Dua të bëj më mirë.” Kjo gatishmëri, e ushtruar vazhdimisht, është ajo që e riformëson lidhjen tënde emocionale. Jo leximi për të. Jo mendimi për të. Veprimi. Në marrëdhënie reale. Me njerëz realë. Një riparim pas tjetrit.