Ke lirinë të ndryshosh

Liria për të ndryshuar do të thotë të kërkosh zgjedhje brenda kufizimeve reale. Viktor Frankl e quante zgjedhjen e qëndrimit lirinë e fundit njerëzore. Kërkimi mbi rivlerësimin njohës dhe fleksibilitetin psikologjik ofron aftësi të ngjashme, por nuk provon kontroll të përhershëm e të pakufizuar mbi ndjenjat apo sjelljen. Një reagim i dobishëm mund të jetë një pauzë, vendosja e një kufiri ose kërkimi i ndihmës.

Mund të kesh më shumë se një hap të mundshëm përpara, edhe kur vetë situata nuk mund të ndryshojë menjëherë.

Të vjen një mesazh i shkurtër. E lexon si kritikë dhe tashmë ke shkruar një përgjigje të ashpër. Ndoshta është vërtet kritikë; ndoshta mungon konteksti. Sido që të jetë, ia vlen të mendosh çfarë do të dërgosh. Rrethanat ndikojnë thellë te njerëzit. Kërkimi i një zgjedhjeje duhet të shtojë mbështetjen dhe mundësinë për të vepruar, jo të fajësojë dikë që është prekur nga rrethanat.

Çfarë nënkuptonte Viktor Frankl me lirinë e fundit njerëzore?

Libri i Viktor Frankl Njeriu në kërkim të kuptimit (1946) e dokumentoi këtë koncept duke u mbështetur në përvojën e tij në kampet naziste të përqendrimit. Ai reflektoi mbi kuptimin dhe qëndrimin nën përndjekje ekstreme. Rrëfimi i tij nuk është një studim i kontrolluar që tregon se një qëndrim më i mirë i bëri të burgosurit të mbijetonin; mbijetesa në burgimin nazist nuk mund të përdoret si provë e vullnetit apo e vlerës së një personi.

Fjalët e Frankl, nga pjesa e parë e botimit të Beacon Press, në shqip: «Njeriut mund t’i merret gjithçka përveç një gjëje: lirisë së fundit njerëzore — të zgjedhë qëndrimin e vet në çfarëdo rrethanash, të zgjedhë rrugën e vet.» Kjo shpreh qëndrimin filozofik të Frankl. Nuk provon se trauma, sëmundja, detyrimi apo rraskapitja i lënë reagimet e brendshme të paprekura ose plotësisht të vullnetshme.

Pesha e asaj fjalie vinte nga përvoja e Frankl. Neurolog dhe psikiatër vjenez, ai u deportua në Theresienstadt më 1942 dhe pastaj në Auschwitz më 1944. Babai i tij vdiq nga rraskapitja në Theresienstadt; nëna dhe vëllai u vranë në Auschwitz, ndërsa bashkëshortja Tilly vdiq pasi u dërgua në Bergen-Belsen. U çlirua në prill 1945 dhe më pas e diktoi librin Njeriu në kërkim të kuptimit brenda nëntë ditësh. Libri pati ndikim ndërkombëtar. Një anketë e vitit 1991 nga Biblioteka e Kongresit dhe Book-of-the-Month Club e renditi ndër dhjetë librat me më shumë ndikim në Amerikë.

Për jetën e zakonshme, shtro një pyetje praktike më modeste: çfarë reagimi është i mundshëm këtu? Një vonesë në trafik, një zhgënjim në punë dhe një marrëdhënie e dëmshme kanë kufizime të ndryshme. Ndonjëherë mund ta rishikosh interpretimin; ndonjëherë të duhet mbrojtje, ndryshim i kushteve ose mbështetje. Krahasimi me përndjekjen nuk është arsye për të fajësuar dikë për vuajtjen e tanishme. (Lexo edhe: Ti nuk je mendimet e tua.)

A tha vërtet Frankl se «mes nxitësit dhe reagimit ka një hapësirë»?

Jo. Citati më i shpërndarë që i atribuohet «Frankl» nuk gjendet në asnjë vepër të tij të botuar. Stephen Covey e gjeti idenë në një libër të paidentifikuar biblioteke dhe e lidhi me Frankl. Instituti Viktor Frankl në Vjenë mban një faqe për citatet që i atribuohen gabimisht, dhe ky citat është në krye të listës: fjalia nuk gjendet në asnjë nga veprat e tij.

Ngatërrimi kuptohet lehtë. Imazhi i nxitësit dhe reagimit e përmbledh argumentin e Frankl në një fjali, ndërsa Covey ia lidhi emrin psikiatrit të mbijetuar më të njohur në histori. Atribuimi mbeti sepse tingëllon si mendimi i tij. Por kur kontrollon tekstin origjinal, ato fjalë nuk janë aty.

Fjalët e vërteta të Frankl lidhen me qëndrimin dhe me rrugën personale brenda kufizimeve. Ato duhen dalluar nga metafora më vete e pauzës. Cito librin kur diskuton filozofinë e tij dhe përdore pauzën si një mundësi praktike, jo si pohim se secili ka kontroll të plotë në çdo çast. (Lexo edhe: Pauza para se të flasësh (anglisht).)

Çfarë tregon në të vërtetë kërkimi mbi rivlerësimin njohës?

Rivlerësimi njohës do të thotë ta rishqyrtosh me vetëdije mënyrën si e interpreton një situatë. Rishikimi i James Gross i vitit 2002 në revistën Psychophysiology përshkruante gjetje eksperimentale ku rivlerësimi zvogëlonte përjetimin dhe shprehjen e emocioneve, ndërsa shtypja e shprehjes emocionale mund të kishte kosto të tjera fiziologjike dhe njohëse. Këto rezultate nuk e bëjnë përmbajtjen gjithmonë të dëmshme, as rivlerësimin të përshtatshëm në çdo kontekst. Një metaanalizë e mëvonshme shqyrtoi taktika të ndryshme.

Metaanaliza e Webb, Miles dhe Sheeran e vitit 2012, e botuar në Psychological Bulletin përmblodhi 306 krahasime eksperimentale të strategjive për rregullimin e emocioneve. Riformulimi i situatës (d = 0.36) dhe ndryshimi i këndvështrimit ndaj saj (d = 0.45) patën efekte mesatare më të mëdha sesa rivlerësimi i vetë reagimit emocional (d = 0.23). Këto janë madhësi të standardizuara të efektit nga krahasime eksperimentale, jo përqindje apo garanci. Autorët gjetën gjithashtu se veçori të emocionit, strategjisë dhe studimit ndikonin në efektshmëri.

Interpretimi është një nga ndikimet mbi emocionin, krahas ngjarjeve, gjendjes trupore, të mësuarit dhe kontekstit. Rishqyrtimi i një ngjarjeje mund ta ndryshojë ndikimin e saj emocional; nuk e bën realitetin e jashtëm të parëndësishëm. Mosmarrja e një ngritjeje në detyrë mund të interpretohet si dështim personal, lojëra politike në zyrë, sinjal për të kërkuar punë tjetër ose vlerësim i përkohshëm që tregon ku mund të zhvillohesh. Me kalimin e kohës, secili interpretim sjell sjellje dhe rezultate të ndryshme.

Rivlerësimi është një aftësi që mund të ushtrohet dhe të studiohet. Këto efekte mesatare nuk provojnë një liri universale, ndryshim të përhershëm apo përfitim që shumëfishohet matematikisht gjatë një viti. Provo një interpretim tjetër dhe kontrollo nëse të ndihmon ta kuptosh më mirë situatën ose të zgjedhësh veprimin e ardhshëm. (Lexo edhe: Çfarë të tregojnë reagimet e forta (anglisht).)

A: flutur; B: mollëkuqe. Fazat e numëruara janë 1, vezë; 2, larva; 3, pupa; 4, të rritura. Metamorfoza biologjike përdoret këtu si ilustrim, jo si provë për një pohim psikologjik.

Çfarë e dallon fleksibilitetin psikologjik nga mohimi?

Fleksibiliteti psikologjik dallohet nga mohimi sepse e pranon plotësisht realitetin ndërsa zgjedh një reagim që u shërben vlerave afatgjata. Mohimi refuzon ta shohë situatën. Fleksibiliteti e sheh qartë dhe zgjedh çfarë të bëjë. Rishikimi i Hayes dhe kolegëve i vitit 2006 mbi Terapinë e Pranimit dhe Angazhimit përshkruan fleksibilitetin psikologjik dhe shqyrton kërkimet e hershme mbi proceset dhe rezultatet. Ai trajton një model trajtimi, jo një provë se një riinterpretim i përditshëm është më i mirë se çdo reagim tjetër.

Prova praktike është nëse reagimi përfshin veprim në përputhje me vlerat. Mohimi mund të fshehë fakte që kërkojnë vëmendje. Dorëzimi mund t’i bëjë zgjedhjet e mundshme më të vështira për t’u parë. Një qasje fleksibile synon të trajtojë atë që mund të ndryshohet, duke lënë vend për atë që nuk mundet. Pushimi, mbështetja ose mbrojtja mund të jenë veprimi i duhur. «Paraliza është reale. Edhe vendimi për t’u bërë psikolog është real.» Të dyja mund të jenë të vërteta njëkohësisht.

Kjo nuk është pozitivitet toksik. Nuk kërkon të bësh sikur gjërat e këqija janë të mira. Kërkon të pranosh se kanë ndodhur gjëra të këqija DHE të zgjedhësh si do të lidhesh me to më tej. (Lexo edhe: Dhimbja është informacion (anglisht).)

Si ta ushtroj lirinë për të ndryshuar në jetën e përditshme?

Ushtroje duke vënë re interpretimet automatike dhe duke pyetur nëse një interpretim tjetër do të ishte më i dobishëm. Dikush të pret rrugën në trafik. Mendimi automatik është «ky është i pasjellshëm». Alternativa është «ndoshta po nxiton për në spital». Nuk e di cili është i vërtetë.

Mbajtja parasysh e më shumë se një mundësie mund ta zvogëlojë sigurinë në interpretimin e zemëruar; nuk të kërkon ta besosh historinë më ngushëlluese. Mbaje vëmendjen te drejtimi i sigurt i makinës.

E njëjta pyetje mund të ndihmojë në situata të tjera të zakonshme. Dikush nuk i përgjigjet mesazhit tënd. Automatikisht mendon: «nuk i interesoj». Alternativa: «ndoshta ka tepër ngarkesë». Projekti yt refuzohet. Automatikisht: «nuk jam mjaftueshëm i aftë». Alternativa: «ky projekt konkret nuk ishte i përshtatshëm». Të dyja janë mundësi për t’u kontrolluar, jo fakte të reja. Një mesazh pa përgjigje mund të kërkojë bisedë; një projekt i refuzuar mund të kërkojë komente konkrete. Një interpretim tjetër vlen kur përmirëson gjykimin, jo kur justifikon dëmin e përsëritur.

Logoterapia, shkolla e psikoterapisë që themeloi Frankl, përdor një term teknik për këtë praktikë: vlerat e qëndrimit, rruga e tretë nga tri rrugët e tij drejt kuptimit, pas vlerave krijuese (çfarë ndërton dhe jep) dhe vlerave përjetimore (çfarë përjeton dhe do). Frankl i paraqet vlerat e qëndrimit si veçanërisht të rëndësishme kur rrethanat nuk mund të ndryshohen. «Kur nuk jemi më në gjendje ta ndryshojmë një situatë — le të mendojmë për një sëmundje të pashërueshme, si një kancer që nuk mund të operohet — sfidohemi të ndryshojmë veten», shkroi Frankl në pjesën «Logoterapia shkurtimisht» të librit.

Praktika mund të të ndihmojë të vësh re interpretimet automatike dhe të marrësh parasysh alternativa. Synimi është një veprim i ardhshëm më i dobishëm, jo premtimi se truri yt do ta zgjedhë gjithmonë zhvillimin ose se ndryshimi i qëndrimit do të ndryshojë çdo pjesë të jetës. (Lexo edhe: Identiteti nuk është një ndjenjë (anglisht).)

Përgatit një reagim dhe ndreq gabimin kur nuk ia del

Zgjidh një situatë që përsëritet dhe një plan të vogël «nëse–atëherë». Për shembull: «Nëse dikush më ndërpret në mbledhje, do të them: do të doja ta përfundoja mendimin.» Ose: «Nëse e lexoj një mesazh si sulm, do të kërkoj një shembull konkret para se të mbrohem.» Këto janë shembuj praktikë të redaksisë, jo skenarë bisedash të testuar.

Metaanaliza e Gollwitzer dhe Sheeran e vitit 2006, me 94 teste të pavarura gjeti mesatarisht përmirësim të arritjes së synimeve me qëllime zbatimi. Kjo nuk garanton mbarëvajtjen e një bisede të veçantë apo një përqindje fikse përmirësimi. Kontrollo nëse e vure re sinjalin dhe nëse reagimi i planifikuar ishte i përshtatshëm.

Një pauzë mund të zgjasë aq sa e lejon në mënyrë të arsyeshme situata. Ule telefonin, shëno pyetjen që ka mbetur pa përgjigje ose thuaj: «Dua të përgjigjem; më lër të mendohem një çast.» Nëse të duhet pushim më i gjatë, bini dakord kur do të riktheheni te biseda. Mos e përdor pauzën për të ndëshkuar dikë ose për të shtyrë pafund një bisedë të nevojshme.

Më pas shëno nxitësin, çfarë bëre dhe një alternativë: «Takimi u zhvendos. Unë akuzova. Herën tjetër do të pyes fillimisht kur mund ta ricaktojmë.» Nëse lëndove dikë, prano pjesën tënde: «Toni im ishte përçmues. Më vjen keq. Do të doja të të dëgjoja sërish.» Personi tjetër nuk ta ka borxh pranimin e menjëhershëm. Edhe ndreqja është një veprim i mundshëm.

Çfarë ndodh kur liria për të ndryshuar bëhet pjesë e identitetit?

Kur ushtron kërkimin e reagimeve të mundshme, kjo mund të bëhet pjesë e mënyrës si e sheh veten. Nuk i zhduk rrethanat dhe nuk e bën çdo reagim zgjedhje. Jerry Long, i cili mbeti i paralizuar pas një aksidenti në rini, u bë shembull publik i ndërtimit të një jete brenda kufizimeve të rënda fizike. Motoja e tij, «Theva qafën, por ajo nuk më theu mua», e shprehte kalimin e kësaj ideje në një identitet të jetuar.

Instituti Viktor Frankl shënon se Long mori doktoraturën në psikologji klinike më 1990 dhe u nderua në nivel kombëtar si Mësuesi i Vitit më 1993 nga National Institute of Staff and Organizational Development. Ai e përdori përvojën e vet për të ilustruar përkushtimin ndaj logoterapisë. Frankl e tregoi historinë e tij në «Në mbrojtje të një optimizmi tragjik», passhkrimi i vitit 1984 i librit Njeriu në kërkim të kuptimit. Përmbledhja e Frankl për gjendjen njerëzore i shkon historisë së Long: «Njeriu nuk ekziston thjesht, por vendos vazhdimisht çfarë do të jetë ekzistenca e tij, çfarë do të bëhet në çastin e ardhshëm.» Historia e tij ilustron një jetë, jo provë se vetëm qëndrimi përcakton rezultatet apo se çdo person me aftësi të kufizuara duhet të ndjekë të njëjtën rrugë. Kujdesi, mundësitë, qasja, marrëdhëniet dhe kushte të tjera kanë gjithashtu rëndësi.

Imazhi i Long për «krahët e shpirtit» është metaforë për kuptimin dhe lidhjen. Nuk ka pse të mohojë kufizimet fizike apo pasojat e dëmit. Përdore si ftesë për të pyetur çfarë mbështetjeje dhe mundësish ekzistojnë tani, jo si provim ku dështon kur nuk arrin të ndihesh i lirë. (Lexo edhe: Prishe marrëveshjen me bindjet kufizuese (anglisht).)

Të jesh THE ONE

THE ONE ushtron vëmendjen ndaj zgjedhjeve të mundshme.

Nuk ka nevojë t’i mohojë rrethanat e vështira për të përgatitur një reagim të dobishëm. E pranon se aftësia për të vepruar ndryshon dhe se mbrojtja, mbështetja dhe pushimi mund të jenë hapi i ardhshëm.

THE ONE e ushtron rivlerësimin me vetëdije. Vëren interpretimet automatike, shqyrton alternativa dhe i kontrollon kundrejt fakteve. Zgjedh një reagim që u shërben vlerave pa justifikuar dëmin.

THE ONE i sheh krahët e shpirtit si imazh të mundësive, jo si provë se ngjarjet nuk mund t’i lëndojnë njerëzit.

Zgjidh sot një situatë ku dëshiron të ndalesh më herët. Përgatit një reagim të mundshëm. Pastaj shqyrto me ndershmëri çfarë funksionoi dhe çfarë dëshiron të ndryshosh.

Pas një mundësie të humbur mund të vijë ndreqja. Nuk të duhet kontroll i përsosur për të hedhur një hap të dobishëm.

Ji ai që e kërkon atë hap dhe pranon mbështetjen që i duhet për ta hedhur.

Pyetje të shpeshta

Po nëse rrethanat janë vërtet ekstreme?

Mbrojtja, zvogëlimi i kërkesave dhe mbështetja e përshtatshme vijnë të parat. Nuk ke pse të durosh keqtrajtim apo të provosh se mund të reagosh qetësisht në rrezik. Ky artikull përshkruan praktikë të përditshme dhe nuk zëvendëson ndihmën profesionale individuale.

Si ta lidh zgjedhjen e reagimit me ndjenjat e vërteta?

Mund të thuash se je i zemëruar ose i lënduar pa fyer. Ndjenja nuk ka pse të zhduket më parë. Ndonjëherë një kufi i qartë është reagimi i përshtatshëm.

Si ta ndihmoj dikë tjetër të gjejë më shumë mundësi zgjedhjeje?

Pyete nëse dëshiron mbështetje. Dëgjoje dhe diskutoni një situatë konkrete. Shmang shprehjen «thjesht duhet të zgjedhësh ndryshe»; ajo shpesh anashkalon pikërisht atë që është e vështirë për personin tjetër.

Gati ta vësh në praktikë? Mat ndryshimin e identitetit tënd (anglisht) dhe shih ku qëndron në të vërtetë.