Askush nuk po vjen

«Askush nuk po vjen të të shpëtojë» mund të jetë një shtysë për të mos e shtyrë më një hap që mund ta hedhësh. Nuk është fakt për mungesën e ndihmës. Mbështetja te vetja do të thotë të marrësh pjesë në jetën tënde duke njohur kufijtë, duke pranuar mbështetje dhe duke u kërkuar të tjerëve llogari për përgjegjësitë që u përkasin.

Mund të ketë një telefonatë që mund ta bësh, një fjali që mund ta shkruash ose një bisedë që mund ta nisësh. Pritja e sigurisë mund ta mbajë atë hap të parë përgjithmonë jashtë mundësive.

Por njerëzit ndihmojnë. Miqtë, kujdestarët, profesionistët dhe institucionet mund të bëjnë ndryshim vendimtar. Të marrësh përgjegjësi nuk kërkon të bësh sikur kjo nuk është e vërtetë.

Çfarë do të thotë vërtet «askush nuk po vjen të të shpëtojë»?

Përdore shprehjen si ftesë për të shqyrtuar pritjen e shmangshme, jo si verdikt se je vetëm. Një shef i ri, një marrëdhënie ose një rast me fat mund t’i përmirësojë rrethanat, por nuk ke pse ta kushtëzosh çdo veprim të mundshëm me atë ndryshim. Hapi yt i ardhshëm i dobishëm mund të bashkëjetojë me ndihmën dhe pasigurinë.

Ndoshta ke pritur që një prind ta miratojë zgjedhjen tënde para se të aplikosh për një kurs. Mund të jesh në gjendje ta dërgosh aplikimin edhe ndërsa marrëdhënia mbetet e pazgjidhur. Ose ndoshta pjesëmarrja në kurs varet nga financimi apo organizimi i kujdesit. Atëherë kërkimi i ndihmës është pjesë e veprimit, jo provë se po refuzon përgjegjësinë.

Dallimi ka rëndësi: mund të zgjedhësh një drejtim pa e kontrolluar gjithë afatin dhe mund të vendosësh standarde pa përcaktuar çdo rezultat. Mos prit më leje (anglisht) shqyrton këtë hapësirë praktike. Nuk kërkon të mohosh autoritetin e dikujt tjetër aty ku pëlqimi, siguria ose një angazhim i përbashkët kanë vërtet rëndësi.

Fillo duke emërtuar atë që po pret. Pastaj pyet cila pjesë e hapit të ardhshëm varet vërtet prej saj.

Si të mos e pres më çastin e duhur?

Zëvendësoje një kusht pa afat me një veprim të vogël e konkret, kur është e arsyeshme. Shkruaj fjalinë e parë, bëj telefonatën e parë, apliko në një program ose përgatit një version të parë. Zgjidh diçka që mund ta provosh këtë javë dhe përcakto çfarë informacioni pret të mësosh prej saj.

Koha e duhur ka ende rëndësi. Rikuperimi, paratë, përgatitja dhe pëlqimi i njerëzve të tjerë janë çështje reale. «Fillo» mund të nënkuptojë të shqyrtosh një kërkesë, të sigurosh mbështetje ose të vendosësh se një propozim i rrezikshëm kërkon më shumë punë. Veprimi nuk sjell gjithmonë qartësi, por mund të prodhojë informacion që përfytyrimi i mëtejshëm nuk mund ta japë.

Përshkrimi i Julian Rotter i vitit 1966 për lokusin e kontrollit lidhet me faktin nëse njerëzit presin që rezultatet të varen nga sjellja e tyre apo nga forca të jashtme. Ai përshkruan pritshmëri, jo një rregull se besimi në kontroll krijon kontroll apo se shpjegimet e brendshme janë gjithmonë më të mira se të jashtmet. Një vlerësim realist pyet ku mund të bëjnë ndryshim veprimet e tua.

Modeli i vetëefikasitetit i Albert Bandura shton një pyetje të lidhur: a beson se mund ta kryesh një veprim të caktuar? Punimi i tij i vitit 1977 përshkruan katër burime të këtyre bindjeve: arritjet në veprim, vëzhgimin e të tjerëve, bindjen përmes fjalëve dhe gjendjet fiziologjike. Ai nuk provon se vetëbesimi ka gjithmonë më shumë rëndësi se aftësia reale.

Për një zbatim praktik, zgjidh një detyrë të përballueshme, merr komente të dobishme dhe përshtate vështirësinë. Një hap i përfunduar mund të japë provë aftësie; një përpjekje e vështirë mund të tregojë mungesë mbështetjeje ose aftësish. Asnjëra nuk është verdikt për vlerën tënde. (Lexo edhe: Fillo para se të jesh gati (anglisht) dhe Identiteti nuk është një ndjenjë (anglisht).)

Cili është dallimi mes fajit dhe përgjegjësisë?

Faji lidhet me atë që shkaktoi dëm ose nuk përmbushi një detyrim. Përgjegjësia përfshin pyetjet se kush duhet ta ndreqë dëmin dhe çfarë mund të bëjë secili në mënyrë të arsyeshme tani. Këto pyetje mbivendosen, por nuk janë të këmbyeshme. Nëse dikush ta shkel besimin, detyrimi i tij për të dhënë llogari nuk zhduket sepse ti vendos si të mbrohesh ose të kërkosh mbështetje.

Hedhja e një hapi mund të ketë rëndësi pa të bërë përgjegjës për zgjidhjen e gjithçkaje. Mund të të duhet ndihmë praktike, kohë, kujdes profesional ose veprim nga personi a institucioni që e shkaktoi problemin. Përcaktimi i asaj që ndodhi mund të jetë gjithashtu i dobishëm: mund të parandalojë përsëritjen, të mbështesë një ankesë ose të përcaktojë ndreqjen që të detyrohen.

Libri i Jocko Willink dhe Leif Babin Përgjegjësi e plotë paraqet një parim udhëheqjeje: shqyrto kontributin tënd dhe merr përgjegjësi për mënyrën si udhëheq, në vend që të mbështetesh te justifikimet. Është libër mbi udhëheqjen, jo provë shkencore se çdo njeri ka faj për gjithçka në jetën e vet. Pyetja e tij e dobishme këtu është: «Çfarë mund të përmirësoj në sjelljen time?»

Vetëfajësimi pyet: «Çfarë nuk shkon me mua?» Një shqyrtim më konkret pyet: «Çfarë ndodhi, cila ishte pjesa ime dhe çfarë duhet të ndryshojë?» Pendesa mund ta udhëheqë ndreqjen pa u kthyer në fyerje të përgjithshme ndaj vetes. Katër eksperimentet e Breines dhe Chen gjetën se dhembshuria për veten mund ta mbështeste motivimin për përmirësim pas gabimeve, përfshirë ndreqjen e dëmit dhe studimin e mëtejshëm pas dështimit. Kjo është më e kufizuar sesa të thuash se dhembshuria për veten është parakusht për çdo veprim të përgjegjshëm. (Lexo edhe: Kritiku i brendshëm (anglisht).)

Si mund të sjellë liri pranimi i shprehjes «askush nuk po vjen të të shpëtojë»?

Liria e dobishme është hapësira për të vepruar brenda kufizimeve reale. Nëse pritja e sigurisë së përsosur ta ka konsumuar vëmendjen, zgjedhja e një hapi të mundshëm mund ta ndryshojë ditën. Nuk të jep kontroll të plotë mbi emocionet, marrëdhëniet, shëndetin apo mundësitë dhe nuk kërkon të heqësh dorë nga shpresa te njerëzit e tjerë.

Mund të ndikosh te ajo që praktikon, angazhimet që merr, mënyra si kërkon ndihmë dhe reagimi yt pas një gabimi. Edhe këto mundësi ndryshojnë sipas rrethanave. Mbështetja te vetja bëhet më e realizueshme kur përfshin aftësinë për të njohur një kufi dhe për të përfshirë dikë që ka burimet ose aftësitë e nevojshme.

Një mentor mund të japë këndvështrim. Një grup njerëzish me përvoja të ngjashme mund të ndajë përvojë dhe inkurajim. Profesionistët e kualifikuar mund të vlerësojnë dhe të ndihmojnë me probleme jashtë njohurive të tua. Ndonjëherë një person tjetër duhet ta marrë plotësisht përsipër një detyrë. Pranimi i kujdesit nuk është keqpërdorim i ndihmës dhe nuk ke nevojë ta meritosh mbështetjen përmes produktivitetit të pandërprerë. (Lexo edhe: Me kë e kalon kohën (anglisht) dhe Fjala jote është zotimi yt (anglisht).)

Marrja rrënjësore e përgjegjësisë, e përdorur me kujdes, është angazhim ndaj pjesës që mund të marrësh përsipër. «Përgjegjësia totale» bëhet çorientuese kur përthith detyrimet e të tjerëve ose realitete që nuk mund t’i ndryshosh.

Si të mos i fajësoj më të tjerët për vendin ku jam?

Ndaje përshkrimin e saktë nga vendimi i ardhshëm pa e hedhur poshtë asnjërin. Mund të thuash «sjellja e këtij personi ndikoi tek unë» dhe njëkohësisht të pyesësh «çfarë do të ndihmonte tani?» Zemërimi, pikëllimi dhe nevoja për llogaridhënie nuk do të thonë automatikisht se po shmang veprimin ose po ndërton një identitet rreth fajësimit.

Provo dy lista si ushtrim praktik. Në të parën, shëno çfarë ndodhi dhe kush është përgjegjës, duke përdorur fakte në vend të gjykimeve të përgjithshme. Në të dytën, përcakto hapa të mundshëm: diçka që mund ta bësh, mbështetje që mund ta kërkosh dhe një detyrim që mund t’i kërkosh dikujt tjetër ta përmbushë. Zgjidh një veprim realist dhe një kohë për t’u rikthyer tek ai.

Nuk ka kufi pesëminutësh për ta kuptuar dëmin dhe as kërkesë për ta kaluar çdo orë zgjuar duke ndrequr veten. Nëse ushtrimi kthehet në përsëritje pa dalje, ndalo ose diskutoje me dikë që të ndihmon. Qëllimi është orientimi, jo presioni. Ti nuk je zëri që kontrollon çdo mendim (anglisht) ofron një mënyrë tjetër për të shqyrtuar një rrëfim të njohur pa e besuar automatikisht.

Me kalimin e kohës, shqyrto ndryshimet reale: a e bëre kërkesën, a mësove një aftësi, a përshtate një plan ose a pranove një gabim? Nuk ka kalim të vërtetuar 90-ditor nga «viktimë» në «krijues». Jeta përfshin edhe cenueshmëri, edhe mundësi veprimi. (Lexo edhe: Masa e një njeriu (anglisht).)

Të jesh THE ONE

THE ONE hedh një hap të mundshëm dhe e kupton kur një hap kërkon ndihmë.

Kjo mund të jetë nisja e punës, bërja e një pyetjeje të drejtpërdrejtë, ndreqja e një gabimi ose pranimi i kujdesit. Mund të jetë kërkimi që dikush të përmbushë një detyrim, në vend që ta marrësh atë detyrim mbi vete.

Nuk e kontrollon gjithë rrugën. Ende mund të marrësh pjesë në zgjedhjen e drejtimit të ardhshëm.

Ji ai që vepron aty ku veprimi është i mundshëm, kërkon ndihmë aty ku duhet mbështetje dhe e trajton përgjegjësinë si diçka mjaft konkrete për ta mbajtur.

Pyetje të shpeshta

A mund të pranoj ende ndihmë?

Po. Mbështetja mund ta plotësojë përpjekjen tënde ose të bëjë diçka që aktualisht nuk mund ta bësh vetë. Shpjego çfarë të duhet kur është e mundur dhe bini dakord për rolet kur është e përshtatshme. Ndihma nuk kushtëzohet me provën e pavarësisë së plotë.

Si t’i përgjigjem dikujt që duket i ngecur te fajësimi?

Shmang diagnozën nga jashtë të një «identiteti viktime». Dëgjo çfarë ndodhi, pyet çfarë mbështetjeje dëshiron dhe ofro diçka konkrete brenda mundësive të tua. Mund të vendosësh një kufi pa mohuar përvojën e tij ose pa e bërë rikuperimin e tij projektin tënd.

Si t’i ndihmoj fëmijët të zhvillojnë përgjegjësi?

Ofro zgjedhje të përshtatshme për moshën, detyra të përballueshme dhe ndihmë kur nevojitet. Vëre strategjinë ose përpjekjen konkrete dhe jep shembull duke pranuar e ndrequr gabimet. Të rriturit mbajnë përgjegjësi për sigurinë dhe kujdesin; rritja e pavarësisë së fëmijës nuk e heq atë detyrim.

Zgjidh një hap praktik: Reflekto mbi përputhjen e identitetit tënd (anglisht) ose rishiko rutinën tënde të përditshme (anglisht). Këto mjete vetëreflektimi nuk matin vlerën tënde, nuk përcaktojnë fajin dhe nuk zëvendësojnë mbështetjen profesionale.